Không ai biết chính xác người đầu tiên uống trà là ai. Nhưng có một điều chắc chắn: từ khi những chiếc lá được phát hiện ở Trung Quốc cổ đại, trà đã thay đổi cả thế giới — gây ra chiến tranh, kết nối văn hóa, và tạo nên những nghi lễ đẹp nhất mà con người từng có.
Dưới đây là hành trình hơn 2.000 năm của chiếc lá nhỏ bé đó.
Trung Quốc cổ đại — khi trà là thuốc
Những ghi chép sớm nhất về trà đến từ Trung Quốc cổ đại, nơi trà được xem như một vị thuốc đắng, khó uống. Lá trà tươi được hái rồi bỏ thẳng vào nước sôi — quá trình oxy hóa bắt đầu ngay lập tức, cho ra một loại nước vừa đắng vừa chát. Thư tịch Trung Quốc cổ đại ca ngợi lợi ích sức khỏe của trà hơn là hương vị của nó. Nhưng đó chỉ là khởi đầu.
Phải mất nhiều thế kỷ, qua vô số lần thử nghiệm, trà mới dần được chế biến tinh tế hơn — lám héo, vò xé, oxy hóa, sấy khô — và hương vị thay đổi từ đắng sang thơm ngon.
Nhà Đường và Tống — ba giai đoạn lịch sử của trà
Các học giả phân kỳ lịch sử trà Trung Hoa thành ba giai đoạn rõ rệt:
Giai đoạn 1 — Trà bánh (Nhà Đường, 618–907): Lá trà được ép thành bánh rồi nấu sôi cùng muối và gia vị. Vị trà còn khá thô nhưng cách pha đã dần trở nên cầu kỳ hơn.
Giai đoạn 2 — Trà bột (Nhà Tống, 960–1279): Người ta bắt đầu nghiền lá trà thành bột mịn rồi đánh với nước nóng bằng chổi tre đến khi nổi bọ xanh — được gọi thơ mộng là Ngọc Bích sủi bọ. Đây là tiền thân trực tiếp của matcha ngày nay.
Giai đoạn 3 — Trà rời (Nhà Minh, 1368+): Hoàng đế Hồng Vũ ra lệnh cấm trà bánh, dùng trà rời hãm nước nóng — dễ chế biến hơn, bảo vệ sức lao động nông dân hơn. Phương pháp này vẫn là cách uống trà phổ biến nhất thế giới hôm nay.
Trà đến Nhật Bản — và trở thành nghệ thuật
Các tu sĩ Phật giáo giới thiệu trà đến Nhật lần đầu vào thế kỷ 6. Nhưng mãi đến thế kỷ 8 việc canh tác trà mới bắt đầu thực sự. Trà theo bước chân các tu sĩ từ tự viện này sang tự viện khác, vì trà giúp tỉnh táo nhưng vẫn bình thản — lý tưởng cho những buổi thiền dài.
Suốt thế kỷ 15, các trà sư Nhật — đặc biệt là Sen no Rikyu (1522–1591) — phát triển những nghi thức trà đạo tinh tế: phòng trà nhỏ, đơn giản, khách phải cong người bước vào — không phân biệt sang hèn. Matcha bột được đánh bọ xanh trong những chiếc bát đất nung. Đó là nghi lễ còn tồn tại đến ngày nay.
Trà đến châu Âu — cơn sốt đặt chứa chiến tranh
Thành phố đầu tiên của châu Âu nếtộc trà là Amsterdam, đầu thế kỷ 17. Thoạt đầu, người ta xem trà như một món hàng xa xỉ đắc tiền. Rồi trà đến London — và người Anh sa vào cơn nghền trà không dứt ra được.
Trà trở thành một phần không thể tách rời trong văn hóa Anh — từ vá chúa đến tầng lớp lao động, ai cũng uống trà. Nhưng cơn khát trà đó đã để lại hậu quả nặng nề: người Anh đổi thuốc phiện lấy trà Trung Hoa — dẫn đến Chiến tranh Nha phiện, buộc nông dân Ấn Độ trồng cây thuốc phiện thay vì lúa, gây ra nạn đói và nghèo đói trên diện rộng.
Lịch sử trà — như tác giả Laura C. Martin viết — là bản tóm tắt của lịch sử loài người: có cả sự tạo nên tâm linh lẫn bóng tối của lòng tham.
Trà ở Việt Nam — và vùng đồi Bảo Lộc
Việt Nam là một trong những vùng bản địa của cây trà Camellia sinensis chủng assamica. Bảo Lộc, Lâm Đồng — nơi Tằng Vĩnh An trồng trà — nằm ở độ cao trên 800m, khí hậu mát mẻ quảnh năm, đất bazan giàu khoáng chất. Những điều kiện đó cho ra lá trà xanh đậm, hương thơm tự nhiên, vị ngọt hậu dứt đầy đủ.
Khi một chén trà Ô Long hay một ly matcha được rót ra từ những chiếc lá trên đồi Tằng Vĩnh An, đó không chỉ là đồ uống. Đó là sợi dây nối với cả nghìn năm lịch sử ấy.
Khám phá thêm: Matcha Ceremonial Tằng Vĩnh An, lịch sử riêng của matcha và Trà Ô Long Bảo Lộc.
